Chẩn đoán thoái hoá cột sống - Yoga trị liệu thoái hoá cột sống

Đau thắt lưng do thoái hóa cột sống, thoái hóa đĩa đệm ảnh hưởng tới chất lượng cuộc sống. “Yoga trị liệu 

Thoái hóa cột sống là một trong những nguyên nhân giảm chức năng vận động của cơ thể. “Tập lớp Yoga trị liệu cải thiện chức năng vận động. Và giúp giảm đau lưng, đau thắt lưng, lo âu, trầm cảm hiệu quả hơn so với các bài tập vật lý trị liệu.” _ Thư viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH).

Theo thống kê, ở Việt Nam có tới 80% người trên 50 tuổi mắc các bệnh lý xương khớp trong đó thoái hóa cột sống và thoát vị đĩa đệm chiếm tỉ lệ lớn. 

Thoái hóa cột sống là một trong những nguyên nhân giảm chức năng vận động của cơ thể. “Chương trình Yoga trị liệu giúp giảm đau, lo âu, trầm cảm và cải thiện khả năng vận động của cột sống hiệu quả hơn so với các bài tập vật lý trị liệu.” _ Thư viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH).

1. Thoái hoá cột sống là gì?

Thông thường, thuật ngữ thoái hóa cột sống được sử dụng để mô tả chứng viêm xương khớp cột sống, nhưng nó cũng thường được sử dụng để mô tả bất kỳ dạng thoái hóa cột sống nào.

Cũng như nhiều thuật ngữ khác để mô tả các vấn đề về cột sống, thoái hóa cột sống mang tính mô tả nhiều hơn là chẩn đoán lâm sàng. Theo nghĩa đen, nó có thể được dịch là một người vừa bị đau vừa bị thoái hóa cột sống, 

Thoái hóa cột cộ sống được hiểu 

bất kể nguyên nhân gây ra cơn đau là gì hoặc tình trạng thoái hóa xảy ra ở đâu.

Sau khi đưa ra chẩn đoán lâm sàng được xác nhận về nguyên nhân, các bác sĩ thường sử dụng các thuật ngữ cụ thể hơn, ví dụ: bệnh thoái hóa đĩa đệm thắt lưng hoặc bệnh thoái hóa đĩa đệm cổ , hoặc hẹp ống sống thắt lưng hoặc hẹp ống sống cổ,... vì những thuật ngữ đó mô tả hiệu quả hơn.

Thoái hoá cột sống xảy ra ở đâu

Thoái hoá cột sống xảy ra ở cả cột sống cổ, cột sống lưng (bao gồm lưng trên và lưng giữa), cột sống thắt lưng. Trong đó thường gặp nhất ở cột sống cổ và thắt lưng do đây là vị trí chuyển động và chịu tải trọng, áp lực nhiều nhất.

 

Hình trái: ảnh T2W cho thấy đĩa đệm L2 - L3 thoái hóa nhẹ thấy hình ảnh khe nhân đĩa đệm (hình bánh dầy kẹp chả), phần trước nhân nhầy giảm tín hiệu làm ranh giới giữa nhân nhầy và vòng sợi không còn rõ. Đĩa đệm L3 - L4 thoái hóa nặng, không còn hình thù của nhân nhầy mà chỉ thấy vài đám tăng tín hiệu. Thân đốt L4 trượt nhẹ ra trước so với L5, đĩa đệm L4 - L5 thoái hóa nặng. 

Hình phải: Ảnh T1W thấy đĩa đệm L4 - L5 lồi ra sau (đầu mũi tên trắng). 

Phân loại một số tình trạng thoái hoá cột sống thường gặp

Thoái hoá đĩa đệm (Disc Degeneration)

Tình trạng này thường gặp ở những vùng mà đĩa đệm cột sống chuyển động và chịu áp lực, tải trọng nhiều nhất như cổ và thắt lưng.

Thoái hóa đĩa đệm là một phần tự nhiên của quá trình lão hóa và theo thời gian, mọi người sẽ biểu hiện một số thay đổi ở đĩa đệm của mình. Tuy nhiên, thoái hóa đĩa đệm không phải lúc nào cũng gây ra các triệu chứng. Trên thực tế, bệnh thoái hóa đĩa đệm khá đa dạng về tính chất và mức độ nghiêm trọng.

Điều quan trọng cần lưu ý là thoái hóa đĩa đệm có thể dẫn đến hoặc đẩy nhanh sự khởi phát của các tình trạng cột sống bổ sung, chẳng hạn như:

• Hẹp ống sống, một dạng thoái hóa cột sống dẫn đến chèn ép rễ thần kinh hoặc tủy sống.

• Viêm xương khớp ở cột sống, những thay đổi ở các khớp mặt ở phía sau cột sống xảy ra do thoái hóa.

• Trượt đốt sống, trong đó một đốt sống trượt về phía trước trên một đốt sống khác do thoái hóa khớp mặt.

• Chứng vẹo cột sống, trong đó đĩa đệm bị thoái hóa theo kiểu lệch và một 'đường cong' có thể phát triển theo thời gian.

 

Viêm khớp thoái hoá (Degenerative Arthritis)

Chuyển động bất thường của các khớp mặt (khớp nối mặt xương sau của đốt sống trên và dưới), như thường thấy ở bệnh thoái hóa đĩa đệm liên quan, chấn thương hay tư thế làm việc, sinh hoạt sai,..., có thể gây ra sự mòn không đều của sụn và thậm chí khiến một số bề mặt khớp bị bong ra. Lớp lót mịn giữa các khớp mặt này (sụn) được cung cấp máu rất kém và không thể lành nếu bị thương. “Viêm khớp thoái hóa cột sống” hay “ bệnh thoái hóa khớp cột sống” là thuật ngữ dùng để chỉ tình trạng mòn bề mặt sụn ở cột sống.

Khi bệnh tiến triển, sự phát triển mới của xương hoặc sụn có thể làm các khớp bị to ra, sau đó xâm lấn vào ống tủy trung tâm và/ hoặc lỗ thần kinh (lỗ) gây hẹp ống sống hoặc hẹp lỗ liên hợp.

Trượt đốt sống thoái hoá (Degenerative Spondylolisthesis)

Trượt đốt sống (Spondylolisthesis) là tiếng Latin có nghĩa là "thân đốt sống bị trượt" và được chẩn đoán khi một đốt sống trượt về phía trước so với đốt sống bên dưới.

Điều này có thể gây ra sự mất ổn định - cảm giác lưng hoặc cổ sẽ lộ ra khi thực hiện một số chuyển động nhất định. Sự trượt này cũng có thể gây hẹp ống sống, thu hẹp ống sống dẫn đến chèn ép các dây thần kinh trong ống sống.

Sự trượt về phía trước của đốt sống trên ở đốt sống dưới có sự phân nhánh theo đường kính của ống sống. Vì ống tủy là một loạt các vòng đồng tâm xếp chồng lên nhau nên sự trượt về phía trước của đốt sống trên sẽ thu hẹp đáng kể hoặc chèn ép ống tủy.

 

2. Đối tượng nào có nguy cơ cao thoái hoá cột sống?

Theo thống kê, ở Việt Nam có tới 80% người trên 50 tuổi mắc các bệnh lý xương khớp trong đó thoái hóa cột sống và thoát vị đĩa đệm chiếm tỉ lệ lớn. 

Thoái hóa cột sống là bệnh lý xương khớp mãn tính thường xảy ra ở độ tuổi trung niên. Tuy nhiên, vài năm trở lại đây, tỷ lệ mắc bệnh thoái hóa cột sống ở người trẻ có xu hướng gia tăng và để lại nhiều biến chứng khó lường.

 Trong đó nguy cơ cao ở:

• Người lớn tuổi. Nghiên cứu từ Viện Phẫu thuật chỉnh hình Hoa Kỳ (AAOS) cho biết, ước tính có 85% người trên 60 tuổi bị thoái hóa cột sống.

• Người thừa cân do trọng lượng cơ thể lớn khiến sụn khớp, đĩa đệm và xương dưới sụn bị tổn thương. 

• Người từng chấn thương hoặc viêm xương khớp.

• Hoạt động thể chất mạnh.

• Tính chất nghề nghiệp như: lái xe, công việc văn phòng, bưng vác,...

• Đặc điểm cơ thể cũng có thể ảnh hưởng đến hệ thống lực phức tạp tác động lên cột sống. Một trong số đó là chiều cao.

• Yếu tố di truyền. Khoa học hiện nay đã chỉ ra nhiều gen có liên quan đến nguyên nhân gây ra những thay đổi thoái hóa ở cột sống thắt lưng

3. Triệu chứng, dấu hiệu, nguyên nhân của bệnh thoái hoá cột sống

Triệu chứng và dấu hiệu thường gặp của thoái hoá cột sống

Những thay đổi trong tiến trình thoái hoá cột sống thường dẫn đến sự kết hợp của các triệu chứng và dấu hiệu sau.

Đau thắt lưng dai dẳng

Đau thắt lưng do thoái hóa cột sống thường dai dẳng và được mô tả là đau âm ỉ liên tục, nhưng nó cũng có thể có cảm giác như một vết đâm sắc nhọn đối với một số người. Cơn đau thường khu trú ở vùng thoái hoá và có thể trầm trọng hơn khi hoạt động thể chất, đứng hoặc đi bộ.

Đau cách hồi thần kinh

Đau cách hồi liên tục do thần kinh ảnh hưởng đến khoảng 75% số người bị thoái hóa đốt sống. Nó được đặc trưng bởi các cơn đau thắt lưng lan xuống cả hai chân, cùng với cảm giác ngứa ran, cảm giác yếu và co thắt gân kheo. 

Có thể có bất kỳ sự kết hợp nào của các triệu chứng và chúng thường xảy ra khi đi bộ với khoảng cách khác nhau hoặc đứng lâu. 

Đau thần kinh tọa: Đau chân lan tỏa

Đau lưng có thể lan xuống mông, đùi, xuống chân và bàn chân.

Đau chân lan tỏa thường được gọi là đau thần kinh tọa . Cơn đau này xảy ra do sự kích thích, chèn ép hoặc viêm rễ thần kinh cột sống ở lưng dưới.

Bệnh rễ thần kinh: Cảm giác bất thường, yếu và mất phản xạ cơ

Khi các rễ thần kinh cột sống bị chèn ép hoặc bị viêm đủ mức và xuất hiện các khiếm khuyết về thần kinh, tình trạng này được gọi là bệnh rễ thần kinh . Bệnh rễ thần kinh có thể gây yếu tay, chân và ảnh hưởng đến phản xạ cơ. Ngoài ra, có thể cảm thấy tê bì tay, chân.

Có thể gặp khó khăn khi thực hiện các hoạt động đòi hỏi sức mạnh, chẳng hạn như đi bộ, leo cầu thang hoặc nâng vật.

Những triệu chứng và dấu hiệu ít được biết đến của thoái hóa cột sống 

Khi quá trình thoái hóa cột sống thoái hóa tiến triển, các triệu chứng có thể giảm bớt do cơ chế bù trừ của cột sống làm tăng sự ổn định của cột sống và ngăn ngừa sự tiến triển thêm.

Tuy nhiên, ở một số cá nhân, sự tiến triển có thể tiếp tục và gây ra các triệu chứng và dấu hiệu sau.

Rối loạn giấc ngủ 

Đau lưng và đau chân có thể gây khó ngủ hoặc mất ngủ.

Vì lý do này, một số người có thể chọn ngủ trong tư thế bào thai (ngủ nghiêng, đầu gối cong sát ngực) để giảm các triệu chứng ở chân.

Hội chứng chân không yên

Đau chân và đau cách hồi đôi khi có thể gây ra hội chứng chân không yên. Trong tình trạng này, cảm giác đau nhức hoặc rát ở bắp chân gây ra cảm giác không thể cưỡng lại được phải cử động chân liên tục, khiến giấc ngủ bị xáo trộn.

Đi lại khó khăn và mất thăng bằng

Khi quá trình thoái hóa cột sống thoái hóa tiến triển, bạn có thể gặp khó khăn khi đi lại và giữ thăng bằng. Những dấu hiệu này phát sinh từ sự chèn ép dây thần kinh do đốt sống bị trượt và các thay đổi thoái hóa liên quan, có thể dẫn đến tư thế bị thay đổi, yếu cơ và giảm khả năng phối hợp.

Phạm vi chuyển động hạn chế

Trượt đốt sống do thoái hóa có thể ảnh hưởng đến phạm vi chuyển động của vùng thắt lưng do những thay đổi của xương bị thoái hóa ngăn cản chuyển động toàn phần của đốt sống. Co thắt cơ và cứng khớp có thể xảy ra. 

Các cá nhân có thể cảm thấy khó khăn khi vặn mình hoặc tham gia vào các hoạt động liên quan đến chuyển động của cột sống. Phạm vi chuyển động bị hạn chế này có thể góp phần gây khó chịu và cứng khớp ở vùng bị ảnh hưởng.

Nguyên nhân gây thoái hoá cột sống

Những áp lực lên đĩa đệm, sụn cột sống thường xuyên và diễn ra trong thời gian dài là nguyên nhân gây thoái hoá cột sống, bao gồm nguyên nhân nguyên phát và thứ phát.

Nguyên nhân nguyên phát

Nguyên nhân chính là quá trình lão hóa tự nhiên của cơ thể. Khi chúng ta già đi, cột sống của chúng ta dần dần hoặc đôi khi nhanh chóng mất đi sự ổn định và tính linh hoạt về cấu trúc. Nếu tình trạng viêm và hoặc tình trạng chuyển động vi mô không ổn định phát triển ở cột sống của bạn, thì sự thoái hóa sẽ xảy ra.

 

Nguyên nhân thứ phát

Các nguyên nhân thứ phát bao gồm:

• Các loại chấn thương: trong quá trình sinh hoạt, vận động hoặc té ngã do tai nạn.

• Các chuyển động lặp đi lặp lại như ngồi lâu, đứng lâu

• Thường xuyên nâng vật nặng.

• Chế độ ăn uống không lành mạnh, thiếu dinh dưỡng và/hoặc béo phì. 

• Tham gia vào một hoạt động hoặc bài tập khiến cột sống luôn trong trạng thái căng thẳng. 

• Tư thế ngủ: việc giữ 1 tư thế suốt cả đêm hay nằm ngủ gối cao, hoặc tư thế ngủ chữ C,.. đều có thể là nguyên nhân và đẩy nhanh quá trình thoái hoá cột sống.

 

4. Yoga trị liệu thoái hoá cột sống.

“Chương trình Yoga nội trú chuyên sâu trong 7 ngày giúp giảm đau, lo âu, trầm cảm và cải thiện khả năng vận động của cột sống ở bệnh nhân đau thắt lưng mãn tính hiệu quả hơn so với các bài tập vật lý trị liệu.” _ Nghiên cứu NIH (National Library of Medicine) năm 2011, tại Trung tâm Y tế Toàn diện khu dân cư ở Bangalore, Ấn Độ, đã chỉ định 80 bệnh nhân (37 nữ, 43 nam) bị đau thắt lưng mãn tính.

Yoga trị liệu thoái hoá cột sống có an toàn không?

Nếu bạn đã được chẩn đoán mắc một/ nhiều tình trạng của thoái hoá cột sống, bạn có thể cảm thấy không biết cách kiểm soát cơn đau lưng của mình. 

Nếu bạn đang tập yoga, một chuyên gia về lưng có thể đã nói với bạn rằng yoga không phải là một ý tưởng hay. Rốt cuộc, nhiều bài tập yoga sẽ làm trầm trọng thêm tình trạng. 

Mặc dù điều này có thể đúng với một lớp yoga thông thường, nhưng yoga trị liệu thoái hoá cột sống có thể phù hợp với bạn. Các bài tập, thư giãn và hít thở phù hợp sẽ giúp bạn kiểm soát và giảm bớt triệu chứng bệnh thoái hoá cột sống.

Yoga trị liệu thoái hoá cột sống như thế nào?

Chọn yoga trị liệu để điều trị thoái hóa cột sống có nghĩa là bạn có thể hưởng lợi từ tất cả các lợi ích về thể chất, cảm xúc và tinh thần của yoga. Những lợi ích của yoga trị liệu thoái hoá cột sống, bao gồm:

• Kéo dãn cột sống

• Giảm áp lực cho đĩa đệm và các khớp mặt cột sống

• Làm dịu và giải phóng các cơ bị căng cứng

• Cải thiện các triệu chứng do thoái hoá cột sống như: đau lưng, đau thần kinh toạ; tăng khả năng phản xạ cơ bắp; tăng khả năng thăng bằng; giúp cải thiện giấc ngủ’...

• Tăng khả năng truyền tải tín hiệu thần kinh

• Tăng khả năng nhận oxy, chất dinh dưỡng từ máu về nuôi dưỡng vùng cột sống bị tổn thương.

• Tăng sức mạnh hệ cơ quanh cột sống

 

5. Một số bài tập Yoga trị liệu thoái hoá cột sống được khuyến nghị

Mỗi triệu chứng, nguyên nhân gây thoái hoá cột sống sẽ cần một lộ trình bài tập khác nhau để cải thiện từ gốc. Nhưng nếu bạn đang gặp các cơn đau lưng, đau thần kinh toạ, mất ngủ do đau, … cảm thấy rất khó chịu. Bạn có thể thử các bài tập này ngay tại nhà để kéo dãn cột sống, làm dịu và giải phóng các cơ bị căng cứng.

Yoga trị liệu đau cổ vai gáy do thoái hoá cột sống

Động tác 1: Vươn - hạ tay

Hít vào vươn cao hai tay, rướn dài toàn bộ cột sống từ đáy thắt lưng lên đỉnh đầu, mũi tay hướng lên trần nhà.

Thở ra hạ về nhẹ nhàng

Lặp lại 3-5 lần

Hình 1, hình 2

Linh hoạt nhẹ nhàng cho vùng vai cổ gáy, bạn có thể kết hợp ngẩng cúi đầu.

Động tác 2: Nghiêng đầu

Bàn tay trái đặt lên đỉnh đầu, giữ hai vai cân bằng, lưng thẳng

Hít vào một nhịp

Thở ra bạn nghiêng đầu sang trái

Hít thở cảm nhận 3-5 nhịp và đổi bên

Hình 3

Giúp kéo dãn vùng cơ cổ

Động tác 3: Xoay vai

Bạn xoay theo chiều từ trước ra sau, đi hết biên độ vai và hít thở đều

Hình 4,5,6,7

Linh hoạt nhẹ nhàng cho vùng vai của bạn

Yoga trị liệu đau thắt lưng do thoái hoá cột sống

Động tác 1: Gập người từng chân (trên ghế)

Một chân bạn duỗi thẳng về trước, bàn chân bẻ gập, mũi chân hướng lên trần nhà

Tay bạn có thể đặt lên ghế hoặc lên bắp đùi chân

Hít vào bạn rướn dài cột sống

Thở ra gập người về trước cho đến khi cảm thấy vừa đủ căng

Giữ lưng thẳng, mở nhẹ ngược

Hình 8

Giúp giảm các tình trạng đau tê từ thắt lưng xuống chân.

Động tác 2: Chân này gác lên chân kia (trên ghế)

Đưa mắt cá chân trái gác lên đầu gối trái 

Hai tay đặt nhẹ nhàng trên 2 đầu gối

Hít vào rướn dài cột sống

Thở ra gập người về trước cho đến khi cảm thấy vừa đủ căng

Giữ lưng thẳng, mở nhẹ ngược

Hình 9

Căng dãn nhẹ nhàng cho đáy thắt lưng, hông của bạn, giảm các cơn đau thần kinh tọa

Động tác 3: Nằm thư giãn, gác chân lên gối

Hình 10

Một sự duỗi dài và thư giãn nhẹ nhàng cho vùng đáy thắt lưng, đồng thời giúp chân của bạn được thư giãn.

Mọi người đều khác nhau và tốt nhất bạn nên tham gia một chương trình trị liệu bằng yoga cho tình trạng sức khỏe cụ thể của mình. Tìm hiểu chương trình Yoga trị liệu đau thắt lưng do thoái hoá cột sống của chúng tôi.

 

Nếu bạn thường chóng mặt, cảm thấy đau khi cử động tay - vai - đầu, đau lưng khi cử động, hoặc bất kỳ tình trạng nào hãy liên hệ với chuyên gia trị liệu của bạn để được hỗ trợ, hoặc tập cùng giáo viên yoga trị liệu đạt chuyên môn.

6.Yoga trị liệu ngăn ngừa thoái hoá cột sống

Đừng đợi đến khi thoái hoá cột sống mới bắt đầu tập Yoga trị liệu, hãy tập để ngăn ngừa ngay hôm nay.

Yoga trị liệu ngăn ngừa thoái hoá cột sống do nguyên nhân nguyên phát

Thoái hoá cột sống do lão hoá (nguyên nhân nguyên phát) là điều ai cũng có thể trải qua. Cơ thể chúng ta có xu hướng phản ứng và phục hồi chậm hơn khi chúng ta già đi. Những thay đổi khác liên quan đến tuổi tác như mật độ xương, khối lượng cơ, cũng như độ đàn hồi và khả năng phục hồi trong các mô của chúng ta cũng cần được xem xét.

 

Một trong những khó khăn lớn nhất mà nhiều người phải đối mặt khi về già là đau lưng do thoái hóa cột sống và bệnh thoái hóa đĩa đệm.

 

Tin tốt là bạn có thể tập luyện yoga trị liệu ngăn ngừa thoái hoá cột sống đến sớm, 

 

Hai nhà yoga trị liệu Carol Krucoff and Kimberly Carson nêu trong tạp chí Y khoa chủ đề “Phục hồi chức năng lão khoa”:

“Yoga đã được chứng minh là có tác dụng làm giảm nhiều bệnh thường gặp ở người lớn tuổi, trong đó có giảm đau lưng. Ở cấp độ tế bào, một nghiên cứu thậm chí còn mô tả những cải thiện về dấu hiệu sinh học của quá trình lão hóa ở những người tập yoga và thiền, cho thấy rằng những thực hành này “có thể là chìa khóa để trì hoãn lão hóa hoặc lão hóa một cách duyên dáng”.

Yoga trị liệu ngăn ngừa thoái hoá cột sống bằng lối sống lành mạnh

Ngoài việc ngăn ngừa thoái hoá cột sống do nguyên nhân nguyên phát, yoga trị liệu cần được đưa vào cuộc sống để giúp ngăn ngừa thoái hoá cột sống do những nguyên nhân khác (thứ phát).

 

“Chương trình lối sống tập yoga trị liệu chuyên sâu tại nhà đã cải thiện tình trạng chức năng và tính linh hoạt của cột sống bị suy giảm ở bệnh nhân đau thắt lưng mãn tính.”- nghiên cứu năm 2007, tại một trung tâm y tế tích hợp dân cư ở Bangalore, Nam Ấn Độ.

Tư thế đúng

Yoga trị liệu thoái hoá cột sống giúp bạn nâng cao nhận thức: trong yoga trị liệu bạn sẽ học được cách lắng nghe, nhận biết và thấu hiểu cơ thể mình; cũng như nhận biết tư thế nào là có lợi và hại cho cột sống nói riêng và cả cơ thể nói chung. Từ đó áp dụng vào trong các hoạt động đời sống giúp bảo vệ và nâng cao sức khoẻ cột sống.

 

Dưới đây là một số gợi ý tư thế đúng trong một số trường hợp cho bạn tham khảo:

Tư thế ngồi làm việc: sai - đúng

Tư thế bưng, vác vật nặng: sai - đúng

 

 

Thiết lập lối sống lành mạnh

Lối sống lành mạnh, sinh hoạt đúng là bạn đã giảm đáng kể nguy cơ mắc thoái hoá cột sống, bao gồm:

• Tránh bê, mang, vác xách nặng, hoặc đội vật nặng.

• Ngồi đúng tư thế. Tuy nhiên, không ngồi lâu một tư thế.

• Không làm các động tác vặn người, với hoặc cúi gập quá mức.

• Tránh các động tác rung giật.

• Xem xét chế độ ăn uống của bạn đảm bảo đủ chất dinh dưỡng và không bị thừa cân, béo phì.

• Thường xuyên tập các bài tập cho cột sống.

• Người lao động nặng cần kiểm tra sức khỏe định kỳ.

Cảnh báo y tế

Để tập trung tốt hơn vào phương pháp điều trị tốt nhất, những bệnh nhân được thông báo mắc bệnh thoái hóa cột sống nên hỏi bác sĩ điều trị một số câu hỏi để làm rõ phần nào của cột sống đang bị thoái hóa. 

Nếu một người có thể được trả lời để hiểu rõ những vấn đề này, người đó có thể hiểu rõ hơn về nguyên nhân gây ra cơn đau và do đó có nhiều khả năng tìm ra phương pháp điều trị hiệu quả hơn.

Tài liệu tham khảo

1. P Tekur & cộng sự (2011) A comprehensive yoga programs improves pain, anxiety and depression in chronic low back pain patients more than exercise: an RCT; National Library of Medicine.

2. Padmini Tekur & cộng sự (2007) Effect of short-term intensive yoga program on pain, functional disability and spinal flexibility in chronic low back pain: a randomized control study; National Library of Medicine

3. Donald Corenman (2023) An Overview of Degenerative Spondylolisthesis; https://neckandback.com/conditions/degenerative-spondylolisthesis-or-spondlylolysthesis/

4. Spine Health (2023) Degenerative Spondylolisthesis Symptoms;https://www.spine-health.com/conditions/spondylolisthesis/degenerative-spondylolisthesis-symptoms

5. Spine Health (2017) What Is Degenerative Disc Disease?;https://www.spine-health.com/conditions/degenerative-disc-disease/what-degenerative-disc-disease 

6. Vinmec (2023) Thoái hoá cột sống; https://www.vinmec.com/vi/co-xuong-khop/suc-khoe-thuong-thuc/thoai-hoa-cot-song/ 

7. The International Association of Yoga Therapists (2023) A key to aging gracefully?; https://yogatherapy.health/2023/08/24/a-key-to-aging-gracefully/ 

8. Bene Yoga (2021) Yoga therapy for Spondylolisthesis; https://beneyoga.co.uk/yoga-therapy-for-spondylolisthesis/ 

9. Marek Mazurek và các cộng sự (2023) Factors Predisposing to The Formation of Degenerative Spondylolisthesis—A Narrative Review, MDPI Journals, 59 (8); 1430.